രാജ്യത്തെ കൂടുതല്‍ പ്രതിസന്ധിയിലേക്കു നയിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകള്‍ക്കെതിരെ അമേരിക്കയില്‍ രൂപംകൊണ്ട പ്രക്ഷോഭം ശക്തമാകുന്നു. അമേരിക്കയുടെ മുഖ്യ സാമ്പത്തികകേന്ദ്രമായ വാള്‍സ്ട്രീറ്റിലേക്ക് പ്രകടനം നടത്തിയ എണ്ണൂറോളംപേരെ ശനിയാഴ്ച പൊലീസ് അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. രാജ്യമെങ്ങും പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ അലകള്‍ ഉയര്‍ന്നുതുടങ്ങി. ലെസാഞ്ചലസ്, ബോസ്റ്റണ്‍ , ഡെന്‍വര്‍ തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങളില്‍ പ്രക്ഷോഭകാരികള്‍ പ്രകടനം നടത്തി. അമേരിക്കയുടെ സാമ്പത്തികകേന്ദ്രമായ ന്യൂയോര്‍ക്കിലെ വാള്‍സ്ട്രീറ്റും പരിസരവും കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് പ്രധാന പ്രക്ഷോഭം. വാള്‍സ്ട്രീറ്റിനടുത്ത് മാന്‍ഹാട്ടനില്‍ രണ്ടാഴ്ചയായി പ്രക്ഷോഭകാരികള്‍ ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുകയാണ്. പ്രക്ഷോഭം അടിച്ചമര്‍ത്താനുള്ള നീക്കമാണ് അധികാരികളുടെ ഭാഗത്തുനിന്നുണ്ടാകുന്നത്.
കുത്തകകളെ സര്‍ക്കാര്‍ വഴിവിട്ട് സഹായിക്കുന്നതും രാഷ്ട്രീയത്തിലെ കുത്തകകളുടെ സ്വാധീനവും അടക്കമുള്ള വിഷയങ്ങള്‍ ഉയര്‍ത്തി "വാള്‍സ്ട്രീറ്റ് വളയുക" എന്ന പേരിലുള്ള പ്രക്ഷോഭകരുടെ കുട്ടായ്മ ശനിയാഴ്ച ബ്രൂക്ലിന്‍ പാലം ഉപരോധിച്ചു. അറബ് ലോകത്ത് രൂപംകൊണ്ട ജനാധിപത്യപ്രക്ഷോഭമാണ് തങ്ങള്‍ക്ക് പ്രചോദനമെന്ന് ഇവര്‍ പറഞ്ഞു. നിലവിലെ സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങള്‍ക്കെതിരായ പ്രതിഷേധമാണ് ഉപരോധത്തിലൂടെ പ്രകടിപ്പിച്ചത്. 99 ശതമാനം വരുന്ന സാധാരണക്കാരായ അമേരിക്കക്കാരുടെ പിന്തുണയുണ്ടെന്നും ഒരു ശതമാനം സമ്പന്നര്‍ മാത്രമാണ് ഇതിനെതിരെന്നും പ്രക്ഷോഭകര്‍ വ്യക്തമാക്കി. സാമൂഹിക അസമത്വം അവസാനിപ്പിക്കണമെന്നും ആഗോളതാപനത്തിനെതിരെ ഫലപ്രദമായ നടപടികള്‍ വേണമെന്നും ഇവര്‍ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഉപരോധത്തെ തുടര്‍ന്ന് പൊലീസ് സുപ്രധാന പാതയായ ബ്രൂക്ലിന്‍ പാലം മണിക്കൂറുകള്‍ അടച്ചിട്ടു.
ഭരണാധികാരികളുടെ തലതിരിഞ്ഞ നിലപാടുകള്‍ കാരണം രാജ്യം വീണ്ടും മാന്ദ്യത്തിലേക്കു കടക്കുന്നതാണ് പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ മുഖ്യ കാരണം. മാന്ദ്യത്തില്‍നിന്ന് കരകയറാന്‍ ഫലപ്രദമായ നടപടികള്‍ സ്വീകരിക്കുന്നതിനു പകരം കുത്തകകള്‍ക്കു നേട്ടമുണ്ടാക്കാന്‍ സഹായകമായ നടപടികള്‍ തുടരുന്നതും ക്ഷേമപ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍നിന്ന് സര്‍ക്കാര്‍ പൂര്‍ണമായും പിന്‍വാങ്ങുന്നതും വ്യാപകമായ ജനരോഷം ഉയര്‍ത്തുന്നു. മാന്ദ്യത്തിനുശേഷം തൊഴിലില്ലായ്മയും ദാരിദ്ര്യവും വര്‍ധിക്കുകയാണ്. കഴിഞ്ഞാഴ്ച പുറത്തിറക്കിയ സെന്‍സസ് റിപ്പോര്‍ട്ട് പ്രകാരം ദാരിദ്ര്യം ഏറ്റവും വലിയ നിരക്കില്‍ എത്തി. ഓരോ വര്‍ഷവും നൂറുകണക്കിന് ബാങ്കുകള്‍ അടച്ചുപൂട്ടുകയാണ്. രണ്ടാഴ്ചയായി അമേരിക്കയില്‍ യുവജനങ്ങളുടെയും മറ്റും നേതൃത്വത്തില്‍ പ്രക്ഷോഭം തുടങ്ങി. ബോസ്റ്റണ്‍ , ലൊസാഞ്ചലസ്, ഡെന്‍വര്‍ എന്നിവിടങ്ങളില്‍ പ്രകടനം നടന്നു. പ്രക്ഷോഭത്തിന് വിവിധ മേഖലകളില്‍നിന്നുള്ളവര്‍ പിന്തുണയുമായി എത്തുന്നുണ്ട്. ബോസ്റ്റണില്‍ ബാങ്ക് ഓഫ് അമേരിക്ക ഓഫീസുകള്‍ ഉപരോധിച്ച നിരവധി പ്രക്ഷോഭകരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. കോര്‍പറേറ്റുകളോട് ഉദാരസമീപനം സ്വീകരിക്കുകയും സാധാരണക്കാര്‍ക്കെതിരെ അന്യായമായ ജപ്തി നടപടികളുമായി നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്ന ബാങ്കുകളുടെ നീക്കത്തിനെതിരെയായിരുന്നു പ്രക്ഷോഭം. മൂവായിത്തിലേറെപ്പേര്‍ പ്രകടനത്തില്‍ പങ്കെടുത്തു. തികച്ചും സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധങ്ങളെ അടിച്ചമര്‍ത്താനാണ് പൊലീസ് ശ്രമം. ഇതിനെതിരെ ന്യൂയോര്‍ക്ക് പൊലീസ് ആസ്ഥാനത്തേക്ക് രണ്ടായിരത്തോളംപേര്‍ പ്രകടനം നടത്തി.
ഓക്കുപൈ വാൾസ്ട്രീറ്റ് മൂവ്‌മെന്റ് : വീഡിയോ ലിങ്കുകൾ
1. Occupy Wall Street Day 13 Reported by Democracy Now
2.OCCUPY WALL STREET _ BROOKLYN BRIDGE MARCH - OCTOBER 2,2011
3. Occupy Wall Street protest at Broadway & Cortland - Oct. 1, 2011
Tuesday, October 4, 2011
Class Warfare Indeed!
Over the last two decades or more, Republicans have been denouncing as “class warfare” any attempt at criticizing and restraining their mean one-sided system of capitalist financial expropriation.
The moneyed class in this country has been doing class warfare on our heads and on those who came before us for more than two centuries. But when we point that out, when we use terms like class warfare, class conflict, and class struggle to describe the system of exploitation we live under—our indictments are dismissed out of hand and denounced as Marxist ideological ranting, foul and divisive.
Amanda Gilson put it perfectly in a posting on my Facebook page:
“The concept of ‘class warfare’ has been hi-jacked by the wrong class (the ruling class). The wealthy have been waging war silently and inconspicuously against the middle and the poor classes for decades! Now that the middle and poor classes have begun to fight back, it is like, the rich want to try to call foul—the game was fine when they were the only ones playing it.”
The reactionary rich always denied that they themselves were involved in class warfare. Indeed, they insisted no such thing existed in our harmonious prosperous society. Those of us who kept talking about the realities of class inequality and class exploitation were readily denounced. Such concepts were not tolerated and were readily dismissed as ideologically inspired.
In fact, class itself is something of a verboten word. In the mainstream media, in political life, and in academia, the use of the term “class” has long been frowned upon. You make your listeners uneasy (“Is the speaker a Marxist?”). If you talk about class exploitation and class inequity, you will likely not get far in your journalism career or in political life or in academia (especially in fields like political science and economics).
So instead of working class, we hear of “working families” or “blue collar” and “white collar employees”. Instead of lower class we hear of “inner city poor” and “low-income elderly.” Instead of the capitalist owning class, we hear of the “more affluent” or the “upper quintile.” Don’t take my word for it, just listen to any Obama speech. (Often Obama settles for an even more cozy and muted term: folks, as in “Folks are strugglin’ along.”)
“Class” is used with impunity and approval only when it has that magic neutralizing adjective “middle” attached to it. The middle class is an acceptable mainstream concept because it usually does not sharpen our sense of class struggle; it dilutes and muffles critical consciousness. If everyone in America is middle class (except for a few superrich and a minor stratum of very poor), there is little room for any awareness of class conflict.
That may be changing with the Great Recession and the sharp decline of the middle class (and decline of the more solvent elements of the working class). The concept of middle class no longer serves as a neutralizer when it itself becomes an undeniable victim.
“Class” is also allowed to be used with limited application when it is part of the holy trinity of race, gender, and class. Used in that way, it is reduced to a demographic trait related to life style, education level, and income level. In forty years of what was called “identity politics” and “culture wars,” class as a concept was reduced to something of secondary importance. All sorts of “leftists” told us how we needed to think anew, how we had to realize that class was not as important as race or gender or culture.
I was one of those who thought these various concepts should not be treated as being mutually exclusive of each other. In fact, they are interactive. Thus racism and sexism have always proved functional for class oppression. Furthermore, I pointed out (and continue to point out), that in the social sciences and among those who see class as just another component of “identity politics,” the concept of class is treated as nothing more than a set of demographic traits. But there is another definition of class that has been overlooked.
Class should also be seen as a social relationship relating to wealth and social power, involving a conflict of material interests between those who own and those who work for those who own. Without benefit of reason or research, this latter usage of class is often dismissed out of hand as “Marxist.” The narrow reductionist mainstream view of class keeps us from seeing the extent of economic inequality and the severity of class exploitation in society, allowing many researchers and political commentators to mistakenly assume that U.S. society has no deep class divisions or class conflicts of interest.
We should think of class not primarily as a demographic trait but as a relationship to the means of production, as a relationship to power and wealth. Class as in slaveholder and slave, lord and serf, capitalist and worker. Class as in class conflict and class warfare.
And who knows, once we learn to talk about the realities of class power, we are on our way to talking critically about capitalism, another verboten word in the public realm. And once we start a critical discourse about capitalism, we will be vastly better prepared to act against it and defend our own democratic and communal interests.
*****
Michael Parenti, www.michaelparenti.org, Sept. 29, 2011
The moneyed class in this country has been doing class warfare on our heads and on those who came before us for more than two centuries. But when we point that out, when we use terms like class warfare, class conflict, and class struggle to describe the system of exploitation we live under—our indictments are dismissed out of hand and denounced as Marxist ideological ranting, foul and divisive.
Amanda Gilson put it perfectly in a posting on my Facebook page:
“The concept of ‘class warfare’ has been hi-jacked by the wrong class (the ruling class). The wealthy have been waging war silently and inconspicuously against the middle and the poor classes for decades! Now that the middle and poor classes have begun to fight back, it is like, the rich want to try to call foul—the game was fine when they were the only ones playing it.”
The reactionary rich always denied that they themselves were involved in class warfare. Indeed, they insisted no such thing existed in our harmonious prosperous society. Those of us who kept talking about the realities of class inequality and class exploitation were readily denounced. Such concepts were not tolerated and were readily dismissed as ideologically inspired.
In fact, class itself is something of a verboten word. In the mainstream media, in political life, and in academia, the use of the term “class” has long been frowned upon. You make your listeners uneasy (“Is the speaker a Marxist?”). If you talk about class exploitation and class inequity, you will likely not get far in your journalism career or in political life or in academia (especially in fields like political science and economics).
So instead of working class, we hear of “working families” or “blue collar” and “white collar employees”. Instead of lower class we hear of “inner city poor” and “low-income elderly.” Instead of the capitalist owning class, we hear of the “more affluent” or the “upper quintile.” Don’t take my word for it, just listen to any Obama speech. (Often Obama settles for an even more cozy and muted term: folks, as in “Folks are strugglin’ along.”)
“Class” is used with impunity and approval only when it has that magic neutralizing adjective “middle” attached to it. The middle class is an acceptable mainstream concept because it usually does not sharpen our sense of class struggle; it dilutes and muffles critical consciousness. If everyone in America is middle class (except for a few superrich and a minor stratum of very poor), there is little room for any awareness of class conflict.
That may be changing with the Great Recession and the sharp decline of the middle class (and decline of the more solvent elements of the working class). The concept of middle class no longer serves as a neutralizer when it itself becomes an undeniable victim.
“Class” is also allowed to be used with limited application when it is part of the holy trinity of race, gender, and class. Used in that way, it is reduced to a demographic trait related to life style, education level, and income level. In forty years of what was called “identity politics” and “culture wars,” class as a concept was reduced to something of secondary importance. All sorts of “leftists” told us how we needed to think anew, how we had to realize that class was not as important as race or gender or culture.
I was one of those who thought these various concepts should not be treated as being mutually exclusive of each other. In fact, they are interactive. Thus racism and sexism have always proved functional for class oppression. Furthermore, I pointed out (and continue to point out), that in the social sciences and among those who see class as just another component of “identity politics,” the concept of class is treated as nothing more than a set of demographic traits. But there is another definition of class that has been overlooked.
Class should also be seen as a social relationship relating to wealth and social power, involving a conflict of material interests between those who own and those who work for those who own. Without benefit of reason or research, this latter usage of class is often dismissed out of hand as “Marxist.” The narrow reductionist mainstream view of class keeps us from seeing the extent of economic inequality and the severity of class exploitation in society, allowing many researchers and political commentators to mistakenly assume that U.S. society has no deep class divisions or class conflicts of interest.
We should think of class not primarily as a demographic trait but as a relationship to the means of production, as a relationship to power and wealth. Class as in slaveholder and slave, lord and serf, capitalist and worker. Class as in class conflict and class warfare.
And who knows, once we learn to talk about the realities of class power, we are on our way to talking critically about capitalism, another verboten word in the public realm. And once we start a critical discourse about capitalism, we will be vastly better prepared to act against it and defend our own democratic and communal interests.
*****
Michael Parenti, www.michaelparenti.org, Sept. 29, 2011
Michael Parenti’s most recent books are The Culture Struggle (2006), Contrary Notions: The Michael Parenti Reader (2007), God and His Demons (2010), Democracy for the Few (9th ed. 2011), and The Face of Imperialism (2011). For further information about his work, visit his website: www.michaelparenti.
അടഞ്ഞുപോകുന്ന വഴിയിടങ്ങള്‍
സര്‍വ്വചരങ്ങള്‍ക്കും ജീവിതത്തിന്റെ പഥങ്ങളില്‍ കണ്ടുമുട്ടുന്നതും കണ്ടെടുക്കുന്നതുമായ എണ്ണിയാലൊടുങ്ങാത്ത വഴികളില്‍ ഒരിക്കലും മറക്കരുതാത്ത ഒരേ ഒരു വഴി, സ്വന്തം ജീവിതത്തിന് തണല്‍ നല്‍കുന്ന വീട്ടിലേക്ക് കടന്നുവരേണ്ടുന്ന വഴി തന്നെയാണ്. ഇത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന് മാത്രം പരിമിതപ്പെടുന്ന തത്വമല്ല. ജീവനുള്ള ഓരോ ജീവിക്കും ഇത് ബാധകം തന്നെയാണ്.
വീട് ഒരു സാന്ത്വനവും തണലുമാണ്. അഥവാ അങ്ങനെയായിരിക്കണം. നിരവധി വര്‍ഷങ്ങളുടെ പ്രവാസം/അന്യദേശവാസം കഴിഞ്ഞ് നാട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചുവരാന്‍ മനസ്സുകാട്ടുന്ന ധൃതിപ്പെടല്‍ മറ്റെന്തുതന്നെയല്ല?
ഭൌതികജീവിതത്തില്‍ ആലംബമാകുന്ന വീടുകള്‍/ആവാസസ്ഥലം ഇല്ലാത്ത ഒരവസ്ഥയില്‍ സ്വന്തം രക്തത്തെ തേടിയുള്ള ഒരു പിഞ്ചുബാലന്റെ യാത്രയിലൂടെയാണ് ഡോ. ബിജു വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി പറയുന്നത്.
പ്രേക്ഷകരെ ഇളിഭ്യരാക്കുകയും സാമാന്യബോധത്തെ കൊഞ്ഞനം കുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സെല്ലുലോയ്ഡ് മാഹാത്മ്യങ്ങള്‍ പെരുകിനിറയുന്ന കാലത്ത് നല്ല സിനിമയുടെ വസന്തം സൃഷ്ടിച്ച പ്രതിഭാപാരമ്പര്യമുണ്ടായിരുന്ന മലയാളസിനിമാസംവിധായകരുടെ ശൃംഖല പൂര്‍ണ്ണമായും കണ്ണിയറ്റു തീര്‍ന്നിട്ടില്ല എന്ന് ഇപ്പോഴും തലയുയര്‍ത്തി വിളിച്ചോതുന്ന അപൂര്‍വ്വം ചില സംവിധായകരുടെ നിരയിലേക്ക് ഡോ. ബിജുവിന്റെ പേരും ചേര്‍ക്കപ്പെടാം എന്നതിന്റെ നിദര്‍ശനമാണ് വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി.
ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യ രാജ്യമായ ഭാരതത്തിന്റെ ഭരണസിരാകേന്ദ്രമായ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തില്‍ നടന്ന ഒരു തീവ്രവാദി ആക്രമണത്തില്‍, കണ്മുന്നില് വെച്ച് സ്വന്തം ഭാര്യയെയും മകനെയും നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയതിന്റെ തീക്ഷ്ണമായ ഓര്‍മകള്‍ സദാ മുറിവേല്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു യുവഡോക്ടറോട് പിന്നീടൊരിക്കല്‍ ജയില്‍ ഹോസ്പിറ്റലില്‍ ജോലിചെയ്യവെ, തീവ്രവാദ ആക്രമണം നയിക്കുന്നതിനിടെ ചാവേറായി അറസ്റുചെയ്ത് ചികിത്സക്കെത്തിച്ച, തീവ്രവാദി സംഘടനയെന്നു പറയുന്ന ഇന്ത്യന്‍ ജിഹാദിന്റെ മുന്നണി പ്രവര്‍ത്തകയായ ഒരു യുവതിയുടെ ജീവന്‍ രക്ഷപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമം പരാജയപ്പെടുന്നിനിടെ അവള്‍ ഒരു മേല്‍വിലാസം മാത്രം പറഞ്ഞുകൊടുത്തുകൊണ്ട് തന്റെ പക്കലില്ലാത്ത അഞ്ചുവയസ്സുള്ള മകനെ, അവനും അവനെയും ഒരിക്കലും കാണാത്ത, അവന്റെ അച്ഛന്റെ അടുത്തെത്തിക്കാന്‍ അപേക്ഷിക്കുന്നു. മരണശയ്യയിലുള്ള ഒരാളുടെ ആഗ്രഹമായതിനാലും മനുഷ്യസ്നേഹത്തിന്റെ പേരിലും തന്റെ മരണമടഞ്ഞുപോയ അരുമമകന്റെ നോവിക്കുന്ന ഓര്‍മകളാലും ഉയിര്‍കൊണ്ട് ആ കുട്ടിയുടെ തീവ്രവാദിനേതാവായ അച്ഛനെ തേടിയിറങ്ങുകയാണ് കഥാനായകനായ ഡോക്ടര്‍.
മതതീവ്രവാദത്തിന് ആഴത്തില്‍ വേരുകളിറങ്ങിക്കഴിഞ്ഞ കേരളത്തിലെ ഒരു ആദിവാസി കോളനിയിലാണ് ആ മകന്‍ കഴിഞ്ഞിരുന്നത്. എന്തുകൊണ്ട് എങ്ങനെ എന്നതിനൊന്നും വ്യക്തമായ ഉത്തരം തരാതെ തീവ്രവാദി സ്ത്രീയുടെ പഴയകാല സുഹൃത്തോ മറ്റോ ആണെന്ന് കരുതേണ്ടുന്ന ഒരു സ്കൂള്‍ ടീച്ചറുടെ പക്കല്‍ നിന്ന് ഡോക്ടര്‍ കുട്ടിയെ കണ്ടെത്തി, ഇന്ത്യന്‍ ജിഹാദി എന്ന സംഘടനയുടെ തലവനായ അബ്ദുള്‍ സുബന്‍ താരിഖിനെ തേടി യാത്ര പുറപ്പെടുന്നു. തങ്ങള്‍ പ്രതീക്ഷിക്കാത്തയിടങ്ങളില്‍ പോലും ആ സംഘടന വേരുറപ്പിച്ച് വെള്ളവും വളവും വലിച്ചെടുക്കുന്നു എന്ന് ഡോക്ടര്‍ തിരിച്ചറിയുന്നു. കണ്ടെത്താനുള്ളത് 'ചെറിയ' ആളെയല്ല എന്ന യാഥാര്‍ത്ഥ്യത്തിന് മുമ്പില്‍ 'അതുവേണോ?' എന്ന ചോദ്യം പലരും പലവുരു പലയിടത്തു നിന്നും ചോദിക്കുന്നുവെങ്കിലും ഉറച്ച തീരുമാനവുമായി ഡോക്ടര്‍ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. കേരളത്തിന് പുറമേ അജ്മീര്‍, ജോധ്പൂര്‍, ജയസാല്‍മീര്‍, പുഷ്കരാന്ത്, ഡല്‍ഹി, ലഡാക്ക്, ലെ, കശ്മീര്‍.... യാത്ര നീണ്ടു നീണ്ടുപോകുന്നു.
അനുഭവങ്ങളുടെ സാക്ഷ്യം പോലെ, ചെന്നെത്തിയിടത്തെല്ലാം ആ സംഘടനയ്ക്ക്, വേണ്ടത്ര സംരക്ഷണം കൊടുത്തു നിര്‍ത്തുന്നതില്‍ മലയാളികള്‍ ഉള്‍പ്പെടെയുള്ള ഇന്ത്യക്കാര്‍ വലിയ ആത്മാര്‍ത്ഥത കാണിക്കുന്നത് ഡോക്ടര്‍ അനുഭവിച്ചറിയുന്നു.
കശ്മീരില്‍ എത്തുന്നതോടെ അവിടെയുള്ള വിജയന്‍ എന്നൊരാളാണ് ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്താനുള്ള ഡോക്ടറുടെ യാത്രയില്‍ കൂട്ടാകുന്നത്. ഏത് നിമിഷവും അപകടം മണക്കുന്ന യാത്ര തുടരണോ എന്ന് വിജയനും പലവട്ടം ചോദിക്കുന്നുണ്ട്. അത്രയുമോ അതിലേറെ തവണയോ ഈ സഹായം (താരീഖിന്റെ അടുത്ത് ഡോക്ടറെ എത്തിക്കുന്നത്) ചെയ്യുന്നത് അബ്ദുള്ള പറഞ്ഞതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് (ജയ്സാല്‍മീറിലെ കച്ചവടക്കാരനാണ് അബ്ദുള്ള) എന്നു പറയുന്നുണ്ടെങ്കിലും ആ ബന്ധം ഏത് തരത്തിലുള്ളതാണെന്ന് സംവിധായകന് ഇഴപിരിച്ചു പറഞ്ഞുതരുന്നില്ല. ഏതായാലും സ്വദേശത്തിനപ്പുറത്ത് കണ്ടുമുട്ടുന്ന രണ്ടു മലയാളികള്‍ തമ്മിലുള്ള ഭാഷാസ്നേഹബന്ധം മാത്രമല്ല അതെന്ന് പ്രേക്ഷകന് തിരിച്ചറിയുമ്പോള്‍ സ്വാര്‍ത്ഥമോഹിതമായ ചെറിയ ലാഭങ്ങള്‍ക്കായി ഒരു രാജ്യത്തെ ഒറ്റുന്നത് ആ രാജ്യത്തിന്റെ സന്തതികള്‍ തന്നെയെന്നും അതില്‍ മത ജാതി ഭേദമില്ലായെന്നും വെളിപ്പെടുന്നു.
വലിയ ഒരു ശൃംഖലയുടെ അങ്ങേയറ്റത്തെ കണ്ണിയായ താരിഖിന്റെ സമീപത്തെത്തിയിട്ടും സ്വന്തം പിതാവിനെ കാണാന്‍ ദിവസങ്ങള്‍ കാത്തിരിക്കേണ്ടിവരുമ്പോള്‍ മകന്‍ നിഷ്കളങ്കതയോടെ ചോദിക്കുന്ന ഒരു ചോദ്യമുണ്ട്. എന്നെ കാണാന്‍ താല്പര്യമില്ലാത്ത (അതുകൊണ്ടാണല്ലോ, നെടുനാളായി കാത്തിരിക്കേണ്ടിവരുന്നത്) അച്ഛനെ എനിക്ക് കാണേണ്ടതില്ലെങ്കിലോ എന്ന്.
അത് വലിയൊരു സത്യമാണ്. ബന്ധങ്ങളുടെ അടിത്തറ സ്നേഹമായിരിക്കേ, സ്നേഹമില്ലാത്ത/ഇതുവരെ അറിയാത്ത/തിരിഞ്ഞുനോക്കാത്ത ഒരച്ഛനെ തേടി (മറ്റൊരാളുടെ പ്രേരണയിലാണെങ്കിലും) വെറും അഞ്ചുവയസ്സുള്ള ഒരു മകന്‍ ഇന്ത്യ മുഴുക്കെ യാത്രചെയ്തെത്തിയിട്ടും സ്വന്തം പിതാവിനെ കാണാന്‍ പിന്നെയും കാത്തിരിക്കേണ്ടിവരുന്നത് സ്നേഹത്തിന്റെ അളവുകോല്‍ വെച്ചുനോക്കിയാല്‍ സ്നേഹമില്ലായ്മ തന്നെയാണ്.
യാത്രക്കൊടുവില്‍ താരിഖിനെ കാണാന്‍ അവസരം ലഭിച്ച് തീവ്രവാദികളുടെ ട്രെയിനിംഗ് ക്യാമ്പിലെത്തുന്ന ഡോക്ടര്‍, അവിടെവെച്ച് തനിക്കെന്തെങ്കിലും ചെയ്യാന്‍ കഴിയും മുമ്പേ കണ്മുന്നില് മരണമടയുന്ന താരിഖിനെയാണ് ഏറെ നാളുകളായി അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഏതാനും മിനുട്ടുകളുടെ അകലത്തില്‍ തനിക്ക് ലക്ഷ്യം നേടാനായില്ലല്ലോ എന്ന് ഒരിക്കല്‍ ഇതേ തീവ്രവാദികളുടെ അക്രമത്തില്‍ തന്റെ സര്‍വ്വസ്വവുമായ ഭാര്യയെയും മകനെയും നഷ്ടപ്പെട്ട ഡോക്ടര്‍ ഖേദപൂര്‍വ്വം ഓര്‍ക്കുന്നു. ഒരു പക്ഷേ തന്റെ ദൌത്യം പൂര്‍ത്തീകരിച്ചിരുന്നുവെങ്കില്‍ എത്രതന്നെ കഠിനഹൃദയനായിരുന്നാലും രക്തബന്ധത്തിന്റെ പുതിയ വിളക്കിച്ചേര്‍ക്കലില്‍ താരിഖിന്റെ മനസ്സില്‍ പുതിയൊരു വഴി തുറന്നേക്കില്ല എന്ന് ഡോക്ടര്‍ ആശിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ക്ഷണമാത്രയില്‍ ആ മുഖത്ത് മിന്നിമറയുന്ന ഭാവവിസ്മയത്തില്‍ നിന്ന് പ്രേക്ഷകന് വായിച്ചെടുക്കാന്‍ കഴിയുന്നുണ്ട്.
എന്തുകൊണ്ടോ തീവ്രവാദം തെരഞ്ഞെടുത്ത താരിഖിന്റെ വഴിയില്‍ സ്നേഹത്തിന്റ അഗാധത കൊണ്ടുമാത്രം അടിപ്പെട്ട് താരിഖിന്റെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ കൂട്ടാളിയാകാന്‍ നിര്‍ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യയും ഒടുക്കം മരിക്കുന്നത് തീവ്രവാദ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ നിന്നുതന്നെ എന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്ന സംവിധായകന് വാളെടുത്തവന്‍ വാളാല്‍ എന്ന സാര്‍വ്വലൌകികതത്വത്തെ അടിവരയിടുന്നു.
ഡോക്ടര്‍ ബിജു രചനയും സംവിധാനവും നിര്‍വ്വഹിച്ച സിനിമയെ എം.ജെ. രാധാകൃഷ്ണന്റെ ഛായ ഏറെ സൌന്ദര്യവത്താക്കിയിട്ടുണ്ട്. സ്ക്രീനില്‍ നിറഞ്ഞുപരക്കുന്ന മഞ്ഞുമലയെ നെടുകെ പകുത്തുകൊണ്ട് പാഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു കാറിന്റെ വിദൂരദൃശ്യം അപൂര്‍വ്വചാരുതയാര്‍ന്ന ചിത്രരചനപോലെ ചിരകാലം മനസ്സില്‍ തെളിഞ്ഞുനില്‍ക്കും. ഇന്ത്യന്‍ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ വന്യവും വശ്യവുമായ പ്രകൃതിയെ ലഹരിയായി സിരകളില്‍ പടര്‍ത്താനുള്ള രാധാകൃഷ്ണന്റെ ശ്രമം പ്രശംസനീയമാണ്.
വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചിത്രീകരണത്തിന് അവിടത്തുകാരായ അഭിനേതാക്കളെയും ഭാഷയെയും നിര്‍ബന്ധബുദ്ധ്യാ ഉപയോഗിച്ചത് ശ്ളാഘനീയം തന്നെ. അത് ദേശത്തിന്റെയും ഭാഷയുടെയും അതിരുകള്‍ ഭേദിച്ച് സംവേദനം ചെയ്യുന്ന വിഷയത്തിന്റെ ഗൌരവം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. സിനിമയെ സമ്പൂര്‍ണ്ണമായി പഠിക്കുന്നവര്‍ക്ക് പ്രയോജനകരമാകുമായിരുന്ന പ്രാദേശിക ഭാഷയിലുള്ള സബ്ടൈറ്റിലുകള്‍ ഈ സിനിമയ്ക്ക് കൊടുത്തുകണ്ടില്ല എന്നത് പ്രത്യേകം പ്രസ്താവ്യമാണ്. വിവിധയിടങ്ങളിലെ പ്രാദേശിക സംഗീതത്തിന് നല്‍കിയ പരിഗണന ഏറെ സന്തോഷകരമാണ്.
ചെറിയ വേഷങ്ങളിലുള്ളവര്‍ പോലും അര്‍ഹിക്കുന്ന ഗൌരവമുള്‍ക്കൊണ്ട് അഭിനയിച്ചിട്ടുണ്ട് ഈ സിനിമയില്‍. എങ്കിലും തീവ്രവാദി യുവതി മേല്‍വിലാസം പറഞ്ഞയുടന്‍ മരിച്ചുപോകുന്നത് പതിറ്റാണ്ടുകള്‍ പിറകിലെ ഇന്ത്യന്‍ സിനിമയെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്നു. മാത്രവുമല്ല, അവര്‍ അത്രമാത്രം മരണാസന്നയാണെന്ന തോന്നല്‍ കാണികളിലേക്ക് പകരാന്‍ സംവിധായകന് കഴിഞ്ഞിട്ടുമില്ല.
മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന സിനിമയാണ് വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി. അജ്മീറില്‍ നിന്ന് തീവ്രവാദികളെ തെരഞ്ഞ് നിയമപാലകരെത്തിയപ്പോള്‍ കുട്ടിയെയും കൂട്ടി അത്രവരെ കൂട്ടുണ്ടായിരുന്ന റസാഖിനൊപ്പം രക്ഷപ്പെടാനുള്ള തിടുക്കത്തിനിടയില്‍ മറന്നുവെച്ചുപോകുന്ന മൊബൈല്‍ ഫോണിനെ പിന്തുടര്‍ന്ന് തീവ്രവാദി സംശയത്തിന്റെ നിഴലില്‍ അന്വേഷണത്തിന്റെ വേരുകള്‍ പടര്‍ന്ന് വളരുന്നുവെന്നറിഞ്ഞിട്ടും പ്രേക്ഷകര്‍ പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന ഭാവവ്യത്യാസം ഡോക്ടറില്‍ കാണാത്തത് മറ്റു ബന്ധങ്ങളറ്റുപോയ കുട്ടിയെ അവശേഷിക്കുന്ന ഒരേ ഒരു രക്ഷാസ്ഥാന(?)ത്തെത്തിച്ച് മനുഷ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഉദാത്തമാതൃക കാട്ടുകയെന്ന ഒറ്റ ലക്ഷ്യം മനസ്സില്‍ സൂക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണെന്ന് തന്നെ കരുതണം. നേരത്തെ ഡോക്ടറുടെ വീട്ടിലായിരിക്കേ ടി.വി. കാര്‍ട്ടൂണുകള്‍ക്കു മുമ്പില്‍ തപസ്സിരിക്കുന്ന കുട്ടിയോടുള്ള സ്നേഹമസൃണമായ നിലപാടിലും കശ്മീരില്‍ താരിഖിനെ കാണാന്‍ ഡോക്ടര്‍ക്കുമാത്രം അവസരമൊരുക്കിയ നേരത്തും ഇത് വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്. ബന്ധങ്ങള്‍ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ ആഴവും ബലവും യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ തിരിച്ചറിയുന്നത് എന്ന ബോധ്യമാണ് ഡോക്ടറിലൂടെ സംവിധായകന് സംവേദനം ചെയ്യുന്നത്.
യഥാര്‍ത്ഥ സ്നേഹമനുഭവിക്കാന്‍ പറ്റാതെ പോയ കുട്ടിക്ക് ആഴ്ചകള്‍ നീണ്ട യാത്രയില്‍ പിതൃതുല്യമായ സ്നേഹം ലഭിക്കുന്നത് ഡോക്ടറില്‍ നിന്നായതിനാല്‍ ഒരിക്കലും കാണാത്ത / അറിയാത്ത തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണം ആ കുരുന്നിനെ അലട്ടുന്നതേയില്ല. അത് അവന് ആരുടെയോ മരണം മാത്രമായിത്തീരുന്നു. ഒരു ഫുട്ബോള്‍ ഗ്രൌണ്ടിന്റെ വിശാലതയില്‍ തനിയെ പന്തുതട്ടിക്കളിക്കുന്ന കുട്ടിയിലും ഏറെ പിറകില്‍ നിന്ന് അവനെ അനുഗമിക്കുന്ന ഡോക്ടറിലും തിരശ്ശീലയിലെ വെള്ളിവെളിച്ചം അലിഞ്ഞുതീരവേ എല്ലാതരത്തിലും വഴി അടഞ്ഞുപോയ ഇരുവരിലും ആത്മബന്ധത്തിലധിഷ്ഠിതമായ സ്നേഹത്തിന്റെ പുതിയ പന്ഥാവ് സംവിധായകനായ ഡോക്ടര്‍ ബിജു തുറന്നു തരുന്നു.
പ്രേക്ഷകരെ നിരാശരാക്കുന്ന ഒരു കല്ലുകടി ചൂണ്ടിക്കാട്ടാതെ ഈ കുറിപ്പ് പൂര്‍ണ്ണമാകില്ല. അജ്മീറിലെത്തിയ ഡോക്ടര്‍ അവിടുത്തെ തീവ്രവാദി പ്രവര്‍ത്തകരുടെ സംരക്ഷണച്ചുമതലയുള്ള ഒരു മലയാളിയോട് കേരളത്തിലെവിടെയാ എന്ന ചോദ്യത്തിന് 'മലപ്പുറം' എന്നു തന്നെ മറുപടി പറയിച്ചതാണത്. തീവ്രവാദം നയിക്കുന്നത് ഒരു പ്രത്യേക മതത്തില്‍പെട്ടവരാണെന്നും ആ മതവിശ്വാസികള്‍ക്ക് മുന്‍തൂക്കമുള്ള ജില്ലതന്നെ ജന്മസ്ഥലമാക്കി പറയിച്ചതില്‍ ബോധപൂര്‍വ്വമായതും ഈ സിനിമക്ക് ചേരാത്തതുമായ ഒരു ദുരുദ്ദേശം നല്ല കനത്തില്‍ ഒട്ടിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഡോക്ടറും കുട്ടിയുമായി അഭിനയിച്ച പൃഥ്വീരാജും മാസ്റര്‍ ഗോവര്‍ദ്ധനും മുഖ്യവേഷങ്ങളോട് നല്ല രീതിയില്‍ നീതി പുലര്‍ത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഒരു അന്വേഷണയാത്ര സത്യസന്ധമാക്കിയതില്‍ ഡോക്ടര്‍ ബിജുവിന് തീര്‍ച്ചയായും ആഹ്ളാദിക്കാം. കത്രികവെച്ച മനോജ് കണ്ണോത്തും സംഗീതമൊരുക്കിയ രമേഷ് നാരായണനും ക്യാമറയേന്തിയ എം.ജെ. രാധാകൃഷ്ണനും മറ്റു അഭിനേതാക്കളും ആ സന്തോഷത്തില്‍ പങ്കുചേരുന്നതിനെ ആരും വിലക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് തന്നെയാണല്ലോ ദേശീയവും അന്തര്‍ദ്ദേശീയവുമായ ചലച്ചിത്രമേളകളില്‍ ഒരു തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചു മിനുട്ട് ചിത്രം പുരസ്കാരങ്ങള്‍ വാരിക്കൂട്ടുന്നത്.
വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി/മലയാളം/ഡോ. ബിജു/95 മിനുട്ട്
*****
രാജീവ് കണ്ണാടിപ്പറമ്പ് /09447394252, rajivkannadi@gmail.com കടപ്പാട് : ബാങ്ക് വർക്കേഴ്‌സ്ഫോറം
വീട് ഒരു സാന്ത്വനവും തണലുമാണ്. അഥവാ അങ്ങനെയായിരിക്കണം. നിരവധി വര്‍ഷങ്ങളുടെ പ്രവാസം/അന്യദേശവാസം കഴിഞ്ഞ് നാട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചുവരാന്‍ മനസ്സുകാട്ടുന്ന ധൃതിപ്പെടല്‍ മറ്റെന്തുതന്നെയല്ല?
ഭൌതികജീവിതത്തില്‍ ആലംബമാകുന്ന വീടുകള്‍/ആവാസസ്ഥലം ഇല്ലാത്ത ഒരവസ്ഥയില്‍ സ്വന്തം രക്തത്തെ തേടിയുള്ള ഒരു പിഞ്ചുബാലന്റെ യാത്രയിലൂടെയാണ് ഡോ. ബിജു വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി പറയുന്നത്.
പ്രേക്ഷകരെ ഇളിഭ്യരാക്കുകയും സാമാന്യബോധത്തെ കൊഞ്ഞനം കുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സെല്ലുലോയ്ഡ് മാഹാത്മ്യങ്ങള്‍ പെരുകിനിറയുന്ന കാലത്ത് നല്ല സിനിമയുടെ വസന്തം സൃഷ്ടിച്ച പ്രതിഭാപാരമ്പര്യമുണ്ടായിരുന്ന മലയാളസിനിമാസംവിധായകരുടെ ശൃംഖല പൂര്‍ണ്ണമായും കണ്ണിയറ്റു തീര്‍ന്നിട്ടില്ല എന്ന് ഇപ്പോഴും തലയുയര്‍ത്തി വിളിച്ചോതുന്ന അപൂര്‍വ്വം ചില സംവിധായകരുടെ നിരയിലേക്ക് ഡോ. ബിജുവിന്റെ പേരും ചേര്‍ക്കപ്പെടാം എന്നതിന്റെ നിദര്‍ശനമാണ് വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി.ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യ രാജ്യമായ ഭാരതത്തിന്റെ ഭരണസിരാകേന്ദ്രമായ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തില്‍ നടന്ന ഒരു തീവ്രവാദി ആക്രമണത്തില്‍, കണ്മുന്നില് വെച്ച് സ്വന്തം ഭാര്യയെയും മകനെയും നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയതിന്റെ തീക്ഷ്ണമായ ഓര്‍മകള്‍ സദാ മുറിവേല്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു യുവഡോക്ടറോട് പിന്നീടൊരിക്കല്‍ ജയില്‍ ഹോസ്പിറ്റലില്‍ ജോലിചെയ്യവെ, തീവ്രവാദ ആക്രമണം നയിക്കുന്നതിനിടെ ചാവേറായി അറസ്റുചെയ്ത് ചികിത്സക്കെത്തിച്ച, തീവ്രവാദി സംഘടനയെന്നു പറയുന്ന ഇന്ത്യന്‍ ജിഹാദിന്റെ മുന്നണി പ്രവര്‍ത്തകയായ ഒരു യുവതിയുടെ ജീവന്‍ രക്ഷപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമം പരാജയപ്പെടുന്നിനിടെ അവള്‍ ഒരു മേല്‍വിലാസം മാത്രം പറഞ്ഞുകൊടുത്തുകൊണ്ട് തന്റെ പക്കലില്ലാത്ത അഞ്ചുവയസ്സുള്ള മകനെ, അവനും അവനെയും ഒരിക്കലും കാണാത്ത, അവന്റെ അച്ഛന്റെ അടുത്തെത്തിക്കാന്‍ അപേക്ഷിക്കുന്നു. മരണശയ്യയിലുള്ള ഒരാളുടെ ആഗ്രഹമായതിനാലും മനുഷ്യസ്നേഹത്തിന്റെ പേരിലും തന്റെ മരണമടഞ്ഞുപോയ അരുമമകന്റെ നോവിക്കുന്ന ഓര്‍മകളാലും ഉയിര്‍കൊണ്ട് ആ കുട്ടിയുടെ തീവ്രവാദിനേതാവായ അച്ഛനെ തേടിയിറങ്ങുകയാണ് കഥാനായകനായ ഡോക്ടര്‍.
മതതീവ്രവാദത്തിന് ആഴത്തില്‍ വേരുകളിറങ്ങിക്കഴിഞ്ഞ കേരളത്തിലെ ഒരു ആദിവാസി കോളനിയിലാണ് ആ മകന്‍ കഴിഞ്ഞിരുന്നത്. എന്തുകൊണ്ട് എങ്ങനെ എന്നതിനൊന്നും വ്യക്തമായ ഉത്തരം തരാതെ തീവ്രവാദി സ്ത്രീയുടെ പഴയകാല സുഹൃത്തോ മറ്റോ ആണെന്ന് കരുതേണ്ടുന്ന ഒരു സ്കൂള്‍ ടീച്ചറുടെ പക്കല്‍ നിന്ന് ഡോക്ടര്‍ കുട്ടിയെ കണ്ടെത്തി, ഇന്ത്യന്‍ ജിഹാദി എന്ന സംഘടനയുടെ തലവനായ അബ്ദുള്‍ സുബന്‍ താരിഖിനെ തേടി യാത്ര പുറപ്പെടുന്നു. തങ്ങള്‍ പ്രതീക്ഷിക്കാത്തയിടങ്ങളില്‍ പോലും ആ സംഘടന വേരുറപ്പിച്ച് വെള്ളവും വളവും വലിച്ചെടുക്കുന്നു എന്ന് ഡോക്ടര്‍ തിരിച്ചറിയുന്നു. കണ്ടെത്താനുള്ളത് 'ചെറിയ' ആളെയല്ല എന്ന യാഥാര്‍ത്ഥ്യത്തിന് മുമ്പില്‍ 'അതുവേണോ?' എന്ന ചോദ്യം പലരും പലവുരു പലയിടത്തു നിന്നും ചോദിക്കുന്നുവെങ്കിലും ഉറച്ച തീരുമാനവുമായി ഡോക്ടര്‍ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. കേരളത്തിന് പുറമേ അജ്മീര്‍, ജോധ്പൂര്‍, ജയസാല്‍മീര്‍, പുഷ്കരാന്ത്, ഡല്‍ഹി, ലഡാക്ക്, ലെ, കശ്മീര്‍.... യാത്ര നീണ്ടു നീണ്ടുപോകുന്നു.അനുഭവങ്ങളുടെ സാക്ഷ്യം പോലെ, ചെന്നെത്തിയിടത്തെല്ലാം ആ സംഘടനയ്ക്ക്, വേണ്ടത്ര സംരക്ഷണം കൊടുത്തു നിര്‍ത്തുന്നതില്‍ മലയാളികള്‍ ഉള്‍പ്പെടെയുള്ള ഇന്ത്യക്കാര്‍ വലിയ ആത്മാര്‍ത്ഥത കാണിക്കുന്നത് ഡോക്ടര്‍ അനുഭവിച്ചറിയുന്നു.
കശ്മീരില്‍ എത്തുന്നതോടെ അവിടെയുള്ള വിജയന്‍ എന്നൊരാളാണ് ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്താനുള്ള ഡോക്ടറുടെ യാത്രയില്‍ കൂട്ടാകുന്നത്. ഏത് നിമിഷവും അപകടം മണക്കുന്ന യാത്ര തുടരണോ എന്ന് വിജയനും പലവട്ടം ചോദിക്കുന്നുണ്ട്. അത്രയുമോ അതിലേറെ തവണയോ ഈ സഹായം (താരീഖിന്റെ അടുത്ത് ഡോക്ടറെ എത്തിക്കുന്നത്) ചെയ്യുന്നത് അബ്ദുള്ള പറഞ്ഞതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് (ജയ്സാല്‍മീറിലെ കച്ചവടക്കാരനാണ് അബ്ദുള്ള) എന്നു പറയുന്നുണ്ടെങ്കിലും ആ ബന്ധം ഏത് തരത്തിലുള്ളതാണെന്ന് സംവിധായകന് ഇഴപിരിച്ചു പറഞ്ഞുതരുന്നില്ല. ഏതായാലും സ്വദേശത്തിനപ്പുറത്ത് കണ്ടുമുട്ടുന്ന രണ്ടു മലയാളികള്‍ തമ്മിലുള്ള ഭാഷാസ്നേഹബന്ധം മാത്രമല്ല അതെന്ന് പ്രേക്ഷകന് തിരിച്ചറിയുമ്പോള്‍ സ്വാര്‍ത്ഥമോഹിതമായ ചെറിയ ലാഭങ്ങള്‍ക്കായി ഒരു രാജ്യത്തെ ഒറ്റുന്നത് ആ രാജ്യത്തിന്റെ സന്തതികള്‍ തന്നെയെന്നും അതില്‍ മത ജാതി ഭേദമില്ലായെന്നും വെളിപ്പെടുന്നു.വലിയ ഒരു ശൃംഖലയുടെ അങ്ങേയറ്റത്തെ കണ്ണിയായ താരിഖിന്റെ സമീപത്തെത്തിയിട്ടും സ്വന്തം പിതാവിനെ കാണാന്‍ ദിവസങ്ങള്‍ കാത്തിരിക്കേണ്ടിവരുമ്പോള്‍ മകന്‍ നിഷ്കളങ്കതയോടെ ചോദിക്കുന്ന ഒരു ചോദ്യമുണ്ട്. എന്നെ കാണാന്‍ താല്പര്യമില്ലാത്ത (അതുകൊണ്ടാണല്ലോ, നെടുനാളായി കാത്തിരിക്കേണ്ടിവരുന്നത്) അച്ഛനെ എനിക്ക് കാണേണ്ടതില്ലെങ്കിലോ എന്ന്.
അത് വലിയൊരു സത്യമാണ്. ബന്ധങ്ങളുടെ അടിത്തറ സ്നേഹമായിരിക്കേ, സ്നേഹമില്ലാത്ത/ഇതുവരെ അറിയാത്ത/തിരിഞ്ഞുനോക്കാത്ത ഒരച്ഛനെ തേടി (മറ്റൊരാളുടെ പ്രേരണയിലാണെങ്കിലും) വെറും അഞ്ചുവയസ്സുള്ള ഒരു മകന്‍ ഇന്ത്യ മുഴുക്കെ യാത്രചെയ്തെത്തിയിട്ടും സ്വന്തം പിതാവിനെ കാണാന്‍ പിന്നെയും കാത്തിരിക്കേണ്ടിവരുന്നത് സ്നേഹത്തിന്റെ അളവുകോല്‍ വെച്ചുനോക്കിയാല്‍ സ്നേഹമില്ലായ്മ തന്നെയാണ്.
യാത്രക്കൊടുവില്‍ താരിഖിനെ കാണാന്‍ അവസരം ലഭിച്ച് തീവ്രവാദികളുടെ ട്രെയിനിംഗ് ക്യാമ്പിലെത്തുന്ന ഡോക്ടര്‍, അവിടെവെച്ച് തനിക്കെന്തെങ്കിലും ചെയ്യാന്‍ കഴിയും മുമ്പേ കണ്മുന്നില് മരണമടയുന്ന താരിഖിനെയാണ് ഏറെ നാളുകളായി അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഏതാനും മിനുട്ടുകളുടെ അകലത്തില്‍ തനിക്ക് ലക്ഷ്യം നേടാനായില്ലല്ലോ എന്ന് ഒരിക്കല്‍ ഇതേ തീവ്രവാദികളുടെ അക്രമത്തില്‍ തന്റെ സര്‍വ്വസ്വവുമായ ഭാര്യയെയും മകനെയും നഷ്ടപ്പെട്ട ഡോക്ടര്‍ ഖേദപൂര്‍വ്വം ഓര്‍ക്കുന്നു. ഒരു പക്ഷേ തന്റെ ദൌത്യം പൂര്‍ത്തീകരിച്ചിരുന്നുവെങ്കില്‍ എത്രതന്നെ കഠിനഹൃദയനായിരുന്നാലും രക്തബന്ധത്തിന്റെ പുതിയ വിളക്കിച്ചേര്‍ക്കലില്‍ താരിഖിന്റെ മനസ്സില്‍ പുതിയൊരു വഴി തുറന്നേക്കില്ല എന്ന് ഡോക്ടര്‍ ആശിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ക്ഷണമാത്രയില്‍ ആ മുഖത്ത് മിന്നിമറയുന്ന ഭാവവിസ്മയത്തില്‍ നിന്ന് പ്രേക്ഷകന് വായിച്ചെടുക്കാന്‍ കഴിയുന്നുണ്ട്.
എന്തുകൊണ്ടോ തീവ്രവാദം തെരഞ്ഞെടുത്ത താരിഖിന്റെ വഴിയില്‍ സ്നേഹത്തിന്റ അഗാധത കൊണ്ടുമാത്രം അടിപ്പെട്ട് താരിഖിന്റെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ കൂട്ടാളിയാകാന്‍ നിര്‍ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ഭാര്യയും ഒടുക്കം മരിക്കുന്നത് തീവ്രവാദ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ നിന്നുതന്നെ എന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്ന സംവിധായകന് വാളെടുത്തവന്‍ വാളാല്‍ എന്ന സാര്‍വ്വലൌകികതത്വത്തെ അടിവരയിടുന്നു.
ഡോക്ടര്‍ ബിജു രചനയും സംവിധാനവും നിര്‍വ്വഹിച്ച സിനിമയെ എം.ജെ. രാധാകൃഷ്ണന്റെ ഛായ ഏറെ സൌന്ദര്യവത്താക്കിയിട്ടുണ്ട്. സ്ക്രീനില്‍ നിറഞ്ഞുപരക്കുന്ന മഞ്ഞുമലയെ നെടുകെ പകുത്തുകൊണ്ട് പാഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു കാറിന്റെ വിദൂരദൃശ്യം അപൂര്‍വ്വചാരുതയാര്‍ന്ന ചിത്രരചനപോലെ ചിരകാലം മനസ്സില്‍ തെളിഞ്ഞുനില്‍ക്കും. ഇന്ത്യന്‍ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ വന്യവും വശ്യവുമായ പ്രകൃതിയെ ലഹരിയായി സിരകളില്‍ പടര്‍ത്താനുള്ള രാധാകൃഷ്ണന്റെ ശ്രമം പ്രശംസനീയമാണ്.
വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചിത്രീകരണത്തിന് അവിടത്തുകാരായ അഭിനേതാക്കളെയും ഭാഷയെയും നിര്‍ബന്ധബുദ്ധ്യാ ഉപയോഗിച്ചത് ശ്ളാഘനീയം തന്നെ. അത് ദേശത്തിന്റെയും ഭാഷയുടെയും അതിരുകള്‍ ഭേദിച്ച് സംവേദനം ചെയ്യുന്ന വിഷയത്തിന്റെ ഗൌരവം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. സിനിമയെ സമ്പൂര്‍ണ്ണമായി പഠിക്കുന്നവര്‍ക്ക് പ്രയോജനകരമാകുമായിരുന്ന പ്രാദേശിക ഭാഷയിലുള്ള സബ്ടൈറ്റിലുകള്‍ ഈ സിനിമയ്ക്ക് കൊടുത്തുകണ്ടില്ല എന്നത് പ്രത്യേകം പ്രസ്താവ്യമാണ്. വിവിധയിടങ്ങളിലെ പ്രാദേശിക സംഗീതത്തിന് നല്‍കിയ പരിഗണന ഏറെ സന്തോഷകരമാണ്.
ചെറിയ വേഷങ്ങളിലുള്ളവര്‍ പോലും അര്‍ഹിക്കുന്ന ഗൌരവമുള്‍ക്കൊണ്ട് അഭിനയിച്ചിട്ടുണ്ട് ഈ സിനിമയില്‍. എങ്കിലും തീവ്രവാദി യുവതി മേല്‍വിലാസം പറഞ്ഞയുടന്‍ മരിച്ചുപോകുന്നത് പതിറ്റാണ്ടുകള്‍ പിറകിലെ ഇന്ത്യന്‍ സിനിമയെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്നു. മാത്രവുമല്ല, അവര്‍ അത്രമാത്രം മരണാസന്നയാണെന്ന തോന്നല്‍ കാണികളിലേക്ക് പകരാന്‍ സംവിധായകന് കഴിഞ്ഞിട്ടുമില്ല.
മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന സിനിമയാണ് വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി. അജ്മീറില്‍ നിന്ന് തീവ്രവാദികളെ തെരഞ്ഞ് നിയമപാലകരെത്തിയപ്പോള്‍ കുട്ടിയെയും കൂട്ടി അത്രവരെ കൂട്ടുണ്ടായിരുന്ന റസാഖിനൊപ്പം രക്ഷപ്പെടാനുള്ള തിടുക്കത്തിനിടയില്‍ മറന്നുവെച്ചുപോകുന്ന മൊബൈല്‍ ഫോണിനെ പിന്തുടര്‍ന്ന് തീവ്രവാദി സംശയത്തിന്റെ നിഴലില്‍ അന്വേഷണത്തിന്റെ വേരുകള്‍ പടര്‍ന്ന് വളരുന്നുവെന്നറിഞ്ഞിട്ടും പ്രേക്ഷകര്‍ പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന ഭാവവ്യത്യാസം ഡോക്ടറില്‍ കാണാത്തത് മറ്റു ബന്ധങ്ങളറ്റുപോയ കുട്ടിയെ അവശേഷിക്കുന്ന ഒരേ ഒരു രക്ഷാസ്ഥാന(?)ത്തെത്തിച്ച് മനുഷ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഉദാത്തമാതൃക കാട്ടുകയെന്ന ഒറ്റ ലക്ഷ്യം മനസ്സില്‍ സൂക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണെന്ന് തന്നെ കരുതണം. നേരത്തെ ഡോക്ടറുടെ വീട്ടിലായിരിക്കേ ടി.വി. കാര്‍ട്ടൂണുകള്‍ക്കു മുമ്പില്‍ തപസ്സിരിക്കുന്ന കുട്ടിയോടുള്ള സ്നേഹമസൃണമായ നിലപാടിലും കശ്മീരില്‍ താരിഖിനെ കാണാന്‍ ഡോക്ടര്‍ക്കുമാത്രം അവസരമൊരുക്കിയ നേരത്തും ഇത് വ്യക്തമാകുന്നുണ്ട്. ബന്ധങ്ങള്‍ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ ആഴവും ബലവും യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ തിരിച്ചറിയുന്നത് എന്ന ബോധ്യമാണ് ഡോക്ടറിലൂടെ സംവിധായകന് സംവേദനം ചെയ്യുന്നത്.
യഥാര്‍ത്ഥ സ്നേഹമനുഭവിക്കാന്‍ പറ്റാതെ പോയ കുട്ടിക്ക് ആഴ്ചകള്‍ നീണ്ട യാത്രയില്‍ പിതൃതുല്യമായ സ്നേഹം ലഭിക്കുന്നത് ഡോക്ടറില്‍ നിന്നായതിനാല്‍ ഒരിക്കലും കാണാത്ത / അറിയാത്ത തന്റെ പിതാവിന്റെ മരണം ആ കുരുന്നിനെ അലട്ടുന്നതേയില്ല. അത് അവന് ആരുടെയോ മരണം മാത്രമായിത്തീരുന്നു. ഒരു ഫുട്ബോള്‍ ഗ്രൌണ്ടിന്റെ വിശാലതയില്‍ തനിയെ പന്തുതട്ടിക്കളിക്കുന്ന കുട്ടിയിലും ഏറെ പിറകില്‍ നിന്ന് അവനെ അനുഗമിക്കുന്ന ഡോക്ടറിലും തിരശ്ശീലയിലെ വെള്ളിവെളിച്ചം അലിഞ്ഞുതീരവേ എല്ലാതരത്തിലും വഴി അടഞ്ഞുപോയ ഇരുവരിലും ആത്മബന്ധത്തിലധിഷ്ഠിതമായ സ്നേഹത്തിന്റെ പുതിയ പന്ഥാവ് സംവിധായകനായ ഡോക്ടര്‍ ബിജു തുറന്നു തരുന്നു.
പ്രേക്ഷകരെ നിരാശരാക്കുന്ന ഒരു കല്ലുകടി ചൂണ്ടിക്കാട്ടാതെ ഈ കുറിപ്പ് പൂര്‍ണ്ണമാകില്ല. അജ്മീറിലെത്തിയ ഡോക്ടര്‍ അവിടുത്തെ തീവ്രവാദി പ്രവര്‍ത്തകരുടെ സംരക്ഷണച്ചുമതലയുള്ള ഒരു മലയാളിയോട് കേരളത്തിലെവിടെയാ എന്ന ചോദ്യത്തിന് 'മലപ്പുറം' എന്നു തന്നെ മറുപടി പറയിച്ചതാണത്. തീവ്രവാദം നയിക്കുന്നത് ഒരു പ്രത്യേക മതത്തില്‍പെട്ടവരാണെന്നും ആ മതവിശ്വാസികള്‍ക്ക് മുന്‍തൂക്കമുള്ള ജില്ലതന്നെ ജന്മസ്ഥലമാക്കി പറയിച്ചതില്‍ ബോധപൂര്‍വ്വമായതും ഈ സിനിമക്ക് ചേരാത്തതുമായ ഒരു ദുരുദ്ദേശം നല്ല കനത്തില്‍ ഒട്ടിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഡോക്ടറും കുട്ടിയുമായി അഭിനയിച്ച പൃഥ്വീരാജും മാസ്റര്‍ ഗോവര്‍ദ്ധനും മുഖ്യവേഷങ്ങളോട് നല്ല രീതിയില്‍ നീതി പുലര്‍ത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഒരു അന്വേഷണയാത്ര സത്യസന്ധമാക്കിയതില്‍ ഡോക്ടര്‍ ബിജുവിന് തീര്‍ച്ചയായും ആഹ്ളാദിക്കാം. കത്രികവെച്ച മനോജ് കണ്ണോത്തും സംഗീതമൊരുക്കിയ രമേഷ് നാരായണനും ക്യാമറയേന്തിയ എം.ജെ. രാധാകൃഷ്ണനും മറ്റു അഭിനേതാക്കളും ആ സന്തോഷത്തില്‍ പങ്കുചേരുന്നതിനെ ആരും വിലക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ട് തന്നെയാണല്ലോ ദേശീയവും അന്തര്‍ദ്ദേശീയവുമായ ചലച്ചിത്രമേളകളില്‍ ഒരു തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചു മിനുട്ട് ചിത്രം പുരസ്കാരങ്ങള്‍ വാരിക്കൂട്ടുന്നത്.
വീട്ടിലേക്കുള്ള വഴി/മലയാളം/ഡോ. ബിജു/95 മിനുട്ട്
*****
രാജീവ് കണ്ണാടിപ്പറമ്പ് /09447394252, rajivkannadi@gmail.com കടപ്പാട് : ബാങ്ക് വർക്കേഴ്‌സ്ഫോറം
ദേവകി വാര്യര്‍ - ഇടറാത്ത ഇച്ഛാശക്തി
പേര്‍ത്തും പേര്‍ത്തും വിവിധങ്ങളായ അളവുകോലുകളില്‍ കേരളത്തിന്റെ അഗ്രഗണനീയത വാതോരാതെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മലയാളികള്‍ക്ക് അത്തരമൊരു പ്രാഥമികതയിലേക്ക് കേരളത്തെ നയിച്ച മഹാ•ാരായ നേതാക്കളുടെ ചരിത്രമുള്‍ക്കൊള്ളാനുള്ള ബാധ്യത കൂടിയുണ്ടെന്നത് നിസ്തര്‍ക്കമായ കാര്യമാണ്. ചോരയും നീരും വറ്റിച്ചും ജീവിതം തന്നെ ഉദാഹരിച്ചും നമ്മെ നയിച്ച നേതാക്കളോട് തോള്‍ ചേര്‍ന്ന് നിന്ന അത്തരം പ്രഥമഗണനീയരായ വനിതാസാരഥികളില്‍ പ്രമുഖയാണ് ദേവകി വാര്യര്‍.
വലിയ രീതിയില്‍ സവര്‍ണ്ണമുദ്രകള്‍ കൊടികുത്തിവാണ കാലത്ത് 1920ലാണ് പള്ളത്ത് രാമന്‍ നമ്പൂതിരിയുടെയും ആര്യാപള്ളത്തിന്റെയും മൂത്ത മകളായി ദേവകി ജനിച്ചത്. എല്ലാ അര്‍ത്ഥത്തിലും പുരോഗമന ആശയങ്ങളിലും പ്രവൃത്തികളിലും ഊന്നി നിന്നിരുന്ന പള്ളത്ത് കുടുംബത്തിന്റെ ചിന്താധാരകള്‍ കുഞ്ഞുദേവകിയിലും വിളവെടുത്തതില്‍ അത്ഭുതമേതുമില്ല. അമ്മ ആര്യാപള്ളം തന്റെ സമരവീര്യവും പുരോഗമന ചിന്താരീതിയും സ്വന്തം കുടുംബത്തിലും പകര്‍ത്താന്‍ ബദ്ധശ്രദ്ധയായിരുന്നു. ഇതിന്റെ ബഹിസ്ഫുരണമെന്നോണം 12-ാം വയസ്സില്‍ ദേവകിയെ വാര്‍ദ്ധയിലെ ഗാന്ധി ആശ്രമത്തില്‍ വിദ്യാര്‍ത്ഥിനിയായി ചേര്‍ത്തു. മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ അരുമശിഷ്യയായി വളര്‍ന്ന ദേവകി അവിടെ സേവാദള്‍ ക്യാപ്റ്റന്‍ സ്ഥാനത്തെത്തുകയുണ്ടായി. ലളിത ജീവിതം എന്ന ആശയം ഇക്കാലത്തായിരിക്കണം ദേവകിയിലും മുളപൊട്ടിയത്. 1938ല്‍ മെട്രിക്കുലേഷന്‍ പാസ്സായശേഷം ദേവകി നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. വാര്‍ദ്ധയില്‍ തന്നെ വിദ്യാഭ്യാസം തുടര്‍ന്നാല്‍ മകളെ തങ്ങള്‍ക്ക് തിരികെ കിട്ടില്ലെന്ന് മാതാപിതാക്കള്‍ക്ക് തോന്നിയിരിക്കണം.
അനന്തരം മദ്രാസില്‍ ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് മെഡിസിന് ചേര്‍ന്നു. അവിടെ സ്റുഡന്റ്സ് ഫെഡറേഷന്റെ സജീവസാന്നിദ്ധ്യമായിരുന്നു സംഘടനയിലെ ഏക പെണ്‍തരിയായ ദേവകി. തന്റെ 23-ാം വയസ്സില്‍ അവര്‍ കമ്മ്യൂണിസ്റ് പാര്‍ട്ടിയില്‍ അംഗത്വമെടുത്തു. 1946ല്‍ ഡോ. പി.കെ.ആര്‍. വാര്യരുടെ ജീവിതസഖിയായി. പിന്നീട് ജീവിതാന്ത്യം വരെ നിശ്ചയിച്ചുറപ്പിച്ച പാതയിലൂടെ സുധീരം മുന്നോട്ടുപോകുന്ന സഖാവിനെയാണ് ദേവകി വാര്യരില്‍ കാണാന്‍ കഴിഞ്ഞത്. വിവാഹസമയത്തും തുടര്‍ന്നും മുന്തിയ വിലയുള്ള വസ്ത്രങ്ങളോ ആഭരണങ്ങളോ അവര്‍ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നില്ല. ചര്‍ക്കയില്‍ നൂറ്റ രണ്ടു നൂലുകള്‍ പരസ്പരം ചാര്‍ത്തിയായിരുന്നു ഡോക്ടറുടെയും ദേവകിയുടെയും വിവാഹം.
തിരുവനന്തപുരം മെഡിക്കല്‍ കോളേജിലായിരുന്നു ഡോക്ടര്‍ വാര്യര്‍ സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിരുന്നത്. അതിനാല്‍ ദീര്‍ഘകാലം ഇരുവരുടെയും പ്രവര്‍ത്തനകേന്ദ്രം തലസ്ഥാന നഗരി തന്നെയായിരുന്നു. പുകള്‍പെറ്റ ഒരു ഭിഷഗ്വരന്റെ സഹധര്‍മ്മിണി എന്നതിലുപരി നന്നേ ചെറുപ്പത്തില്‍ തന്നെ പുരോഗമന പ്രസ്ഥാനങ്ങളില്‍ ആകൃഷ്ടയായി അടിയുറച്ച് പ്രവര്‍ത്തിച്ച പ്രമുഖ വനിതാ സാരഥി എന്ന നിലയിലാണ് ദേവകിവാര്യര്‍ അറിയപ്പെട്ടത്. സമൂഹത്തിന്റെ താഴെ തട്ടിലുള്ളവരുടെ വിശിഷ്യാ സ്ത്രീകളുടെ ഉന്നമനമായിരുന്നു അവരുടെ ജീവിതലക്ഷ്യം.
1960 മുതല്‍ രണ്ടുവര്‍ഷം സകുടുംബം ലണ്ടനിലായിരുന്നിട്ടും തിരികെ നാട്ടിലെത്തിയതു മുതല്‍ ഇടവേളയില്ലാതെ അവര്‍ സാമൂഹ്യസേവനത്തില്‍ വ്യാപൃതയായി.
ഒരേ സമയം ജാതിമതമേധാവിത്വത്തിനും മുതലാളിത്ത ശക്തികള്‍ക്കും കീഴ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഭൂരിപക്ഷത്തിനും ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങള്‍ നിഷേധിക്കുന്ന ഇന്ത്യന്‍ ഭരണവര്‍ഗത്തിനെതിരായ പോരാട്ടം സ്ത്രീവിമോചനത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ പ്രവര്‍ത്തനമാണ് എന്ന ബോധത്തില്‍ നിന്നാണ് അമ്പതുകളിലും അറുപതുകളിലും ഇന്ത്യയിലെ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളില്‍ ഇടതുപക്ഷത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തില്‍ മഹിളാ പ്രസ്ഥാനങ്ങള്‍ രൂപംകൊണ്ടത്. 68ല്‍ രൂപമെടുത്ത കേരള മഹിളാ ഫെഡറേഷന്‍ സ്ത്രീകളുടെ അവകാശ മുദ്രാവാക്യങ്ങളും ഭരണവിരുദ്ധ മുദ്രാവാക്യങ്ങളും ഉയര്‍ത്തി. സുശീലാഗോപാലന്‍, കെ.ആര്‍. ഗൌരിയമ്മ, ദേവൂട്ടി തുടങ്ങിയ മുന്‍നിര നേതാക്കള്‍ക്കൊപ്പം ദേവകി വാര്യരും ഫെഡറേഷന്റെ ജീവനാഡിയായിത്തീര്‍ന്നു. ഫെഡറേഷന്റെ തിരുവനന്തപുരം ജില്ലാ പ്രസിഡന്റായും തുടര്‍ന്ന് അഞ്ചുവര്‍ഷം സംസ്ഥാന പ്രസിഡന്റായും പ്രവര്‍ത്തിച്ചു. സജീവമായ സംഘടനാ പ്രവര്‍ത്തനത്തോടൊപ്പം കുടുംബസംബന്ധമായ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും ഒരുമിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതിന് ദേവകിവാര്യര്‍ അനിതരസാധാരണമായ മിടുക്കുകാട്ടി.
കേരളത്തിന്റെ ദിശാബോധം നിര്‍ണ്ണയിക്കുന്നതില്‍ മുഖ്യപങ്കുവഹിച്ച ഇ.എം.എസിന്റെ അനുഗ്രഹാശിസ്സുകളോടെ 1967ല്‍ തുടങ്ങിയ സ്കൂള്‍ ഓഫ് സോഷ്യല്‍ സയന്‍സ് ഇടത്തരം ജീവനക്കാരുടെയും ഇടതുപക്ഷ പണ്ഡിതരുടെയും ആകര്‍ഷണകേന്ദ്രമായിരുന്നു. ദേശീയതലത്തില്‍ തന്നെ ശ്രദ്ധേയമായ ചര്‍ച്ചകളും സെമിനാറുകളും സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിന് സ്കൂള്‍ ഓഫ് സോഷ്യല്‍ സയന്‍സ് പ്രത്യേക മികവുകാട്ടി. ഡോക്ടര്‍ കുടുംബമൊന്നാകെ സ്കൂളിന്റെ പരിപാടികള്‍ വിജയിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ചാലകശക്തിയായി പ്രവര്‍ത്തിച്ചു.
1972ല്‍ വര്‍ക്കിങ്ങ് വിമന്‍സ് അസോസിയേഷന്‍ രൂപീകരിച്ചതിലൂടെ ജീവനക്കാരുടെ ഇടയില്‍ സാമൂഹ്യ പ്രതിബദ്ധതയും പ്രവര്‍ത്തന താല്പര്യവുമുള്ള ധാരാളം വനിതകളെ സംഘടനാരംഗത്തേക്ക് ഉയര്‍ത്തിക്കൊണ്ടുവരുന്നതിന് കഴിഞ്ഞു.
ഇതിനിടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പു വേദികളിലും ദേവകി വാര്യര്‍ സാന്നിദ്ധ്യമറിയിക്കുകയുണ്ടായി. 1973ല്‍ പൌരമുന്നണി സ്ഥാനാര്‍ത്ഥിയായി തിരുവനന്തപുരം കോര്‍പ്പറേഷനിലേക്ക് മത്സരിച്ച അവര്‍ മെഡിക്കല്‍ കോളേജ് വാര്‍ഡില്‍ നിന്നും വിജയിച്ച് കോര്‍പ്പറേഷനിലെ പ്രഥമ വനിതാ കൌണ്‍സിലറായി.
മെഡിക്കല്‍ കോളേജില്‍ നിന്ന് ഡോക്ടര്‍ വിരമിച്ചശേഷമാണ് വാര്യര്‍ കുടുംബം വാടകവീടുകളിലെ താമസത്തിന് അറുതിവരുത്തി സ്വന്തമായി വീടുവെച്ചത്. മണിപ്പാല്‍ മെഡിക്കല്‍ കോളേജില്‍ സര്‍ജ്ജറി വിഭാഗം തലവനായി ചുമതലയേറ്റപ്പോള്‍ വാര്യര്‍ കുടുംബത്തിന്റെ പ്രവര്‍ത്തനം കര്‍ണ്ണാടകയിലേക്കും വ്യാപിച്ചു. കര്‍ണ്ണാടക മഹിളാ ഫെഡറേഷന്റെ ആദ്യ പ്രഡിഡന്റുകൂടിയായിരുന്നു മലയാളിയായ ദേവകി വാര്യര്‍.
അടിയന്തിരാവസ്ഥയുടെ കരാളഘട്ടത്തില്‍ ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയ പ്രവര്‍ത്തനം വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടായിട്ടുകൂടി സ്വന്തം ഇച്ഛാശക്തിയിലൂന്നി മുന്നോട്ടുപോകാന്‍ അവര്‍ക്കു കഴിഞ്ഞു. തുടര്‍ന്നുവന്ന നിയമസഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പില്‍ പട്ടാമ്പിയില്‍ നിന്ന് മത്സരിച്ചെങ്കിലും വിജയിക്കാനായില്ല.
ഇടക്കാലത്ത് ഡോക്ടറുടെ സേവനം എ.കെ.ജി. ആശുപത്രിയിലായിരുന്നപ്പോള്‍ ഇരുവരുടെയും തട്ടകം കണ്ണൂരായിരുന്നു. തലസ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങിയപ്പോള്‍ വീണ്ടും അവര്‍ വര്‍ക്കിങ്ങ് വിമന്‍ കമ്മിറ്റിയുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ മുഴുകി. അസുഖം വന്ന് കിടപ്പിലാവും വരെ കര്‍മ്മനിരതമായിരുന്നു സഖാവ് ദേവകി വാര്യരുടെ ജീവിതം. ക്യാന്‍സര്‍ മൂര്‍ച്ഛിച്ച് 2001ലെ ക്രിസ്മസ് ദിനത്തില്‍ സ: ദേവകി വാര്യര്‍ അന്തരിച്ചു.
രണ്ടു മക്കളാണ് വാര്യര്‍ ദമ്പതികള്‍ക്ക്. അനസൂയയും ബാബുവും. പുകള്‍പെറ്റ സിനിമാ സംവിധായകന് ഷാജി എന്‍. കരുണും സഹോദരി ഷീലയുമാണ് മരുമക്കളായി ഈ കുടുംബത്തിലെത്തിയത്. ശ്രേഷ്ഠരായ മാതാപിതാക്കളുടെ വിവാഹം പോലെ തന്നെ ആര്‍ഭാടരഹിതമായിരുന്നു മക്കളുടെയും വിവാഹം.
ഒരു ജീവചരിത്രമോ ആത്മകഥയോ പോലെയല്ല തൃശൂര്‍ 'സമത' പുറത്തിറക്കിയ ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ നിര്‍മ്മിതി. സഖാവിനെ അടുത്തറിഞ്ഞ പല പ്രമുഖരും എഴുതിയ 29 ലേഖനങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണീ കൃതി. ഡോ. കെ.എന്‍. പണിക്കര്‍, സി.പി. നാരായണന്‍, ഡോ. ടി.എന്‍. സീമ തുടങ്ങി 23 പേരും മക്കളും മരുമക്കളും പിന്നെ ഡോ. പി.കെ.ആര്‍. വാര്യരും എഴുതിയ സ്മരണകളിലൂടെയാണ് ദേവകി വാര്യരുടെ 'ഇടറാത്ത ഇച്ഛാശക്തി' വെളിപ്പെടുന്നത്. സ: ദേവകി വാര്യര്‍ സ്മാരകത്തിനുവേണ്ടി പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ഈ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രഗ്രന്ഥത്തിന്റെ അവതാരിക എഴുതിയത് പി. ഗോവിന്ദപ്പിള്ളയാണ്.
സന്ധ്യയ്ക്ക് സിന്ധൂരം പോലെ ദേവകി വാര്യര്‍ എഴുതിയ രണ്ടു ലേഖനങ്ങള്‍ അനുബന്ധമായി ചേര്‍ത്തിരിക്കുന്നു.
കേരളത്തിലെ സ്ത്രീപക്ഷ സാംസ്കാരിക പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളുടെ കേന്ദ്ര ബിന്ദുവായി 1987 മുതല്‍ തൃശ്ശൂരില്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന 'സമത' ലിംഗനീതിക്കുവേണ്ടി നടത്തുന്ന പോരാട്ടത്തില്‍ സ്ത്രീപക്ഷ ശാക്തീകരണത്തിന് എന്തുകൊണ്ടും മുതല്‍ക്കൂട്ടു തന്നെയാണ് 'ഇടറാത്ത ഇച്ഛാശക്തി'.
*****
ഷീല / 09961114685 //sheelamanal@gmail.കോം, കടപ്പാട് : ബാങ്ക് വർക്കേഴ്‌സ്ഫോറം
( സമരപഥങ്ങളിലെ ധീരവനിതകള്‍ എന്ന പരമ്പരയിൽ നിന്നും)
വലിയ രീതിയില്‍ സവര്‍ണ്ണമുദ്രകള്‍ കൊടികുത്തിവാണ കാലത്ത് 1920ലാണ് പള്ളത്ത് രാമന്‍ നമ്പൂതിരിയുടെയും ആര്യാപള്ളത്തിന്റെയും മൂത്ത മകളായി ദേവകി ജനിച്ചത്. എല്ലാ അര്‍ത്ഥത്തിലും പുരോഗമന ആശയങ്ങളിലും പ്രവൃത്തികളിലും ഊന്നി നിന്നിരുന്ന പള്ളത്ത് കുടുംബത്തിന്റെ ചിന്താധാരകള്‍ കുഞ്ഞുദേവകിയിലും വിളവെടുത്തതില്‍ അത്ഭുതമേതുമില്ല. അമ്മ ആര്യാപള്ളം തന്റെ സമരവീര്യവും പുരോഗമന ചിന്താരീതിയും സ്വന്തം കുടുംബത്തിലും പകര്‍ത്താന്‍ ബദ്ധശ്രദ്ധയായിരുന്നു. ഇതിന്റെ ബഹിസ്ഫുരണമെന്നോണം 12-ാം വയസ്സില്‍ ദേവകിയെ വാര്‍ദ്ധയിലെ ഗാന്ധി ആശ്രമത്തില്‍ വിദ്യാര്‍ത്ഥിനിയായി ചേര്‍ത്തു. മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ അരുമശിഷ്യയായി വളര്‍ന്ന ദേവകി അവിടെ സേവാദള്‍ ക്യാപ്റ്റന്‍ സ്ഥാനത്തെത്തുകയുണ്ടായി. ലളിത ജീവിതം എന്ന ആശയം ഇക്കാലത്തായിരിക്കണം ദേവകിയിലും മുളപൊട്ടിയത്. 1938ല്‍ മെട്രിക്കുലേഷന്‍ പാസ്സായശേഷം ദേവകി നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. വാര്‍ദ്ധയില്‍ തന്നെ വിദ്യാഭ്യാസം തുടര്‍ന്നാല്‍ മകളെ തങ്ങള്‍ക്ക് തിരികെ കിട്ടില്ലെന്ന് മാതാപിതാക്കള്‍ക്ക് തോന്നിയിരിക്കണം.അനന്തരം മദ്രാസില്‍ ഇന്റഗ്രേറ്റഡ് മെഡിസിന് ചേര്‍ന്നു. അവിടെ സ്റുഡന്റ്സ് ഫെഡറേഷന്റെ സജീവസാന്നിദ്ധ്യമായിരുന്നു സംഘടനയിലെ ഏക പെണ്‍തരിയായ ദേവകി. തന്റെ 23-ാം വയസ്സില്‍ അവര്‍ കമ്മ്യൂണിസ്റ് പാര്‍ട്ടിയില്‍ അംഗത്വമെടുത്തു. 1946ല്‍ ഡോ. പി.കെ.ആര്‍. വാര്യരുടെ ജീവിതസഖിയായി. പിന്നീട് ജീവിതാന്ത്യം വരെ നിശ്ചയിച്ചുറപ്പിച്ച പാതയിലൂടെ സുധീരം മുന്നോട്ടുപോകുന്ന സഖാവിനെയാണ് ദേവകി വാര്യരില്‍ കാണാന്‍ കഴിഞ്ഞത്. വിവാഹസമയത്തും തുടര്‍ന്നും മുന്തിയ വിലയുള്ള വസ്ത്രങ്ങളോ ആഭരണങ്ങളോ അവര്‍ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നില്ല. ചര്‍ക്കയില്‍ നൂറ്റ രണ്ടു നൂലുകള്‍ പരസ്പരം ചാര്‍ത്തിയായിരുന്നു ഡോക്ടറുടെയും ദേവകിയുടെയും വിവാഹം.
തിരുവനന്തപുരം മെഡിക്കല്‍ കോളേജിലായിരുന്നു ഡോക്ടര്‍ വാര്യര്‍ സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിരുന്നത്. അതിനാല്‍ ദീര്‍ഘകാലം ഇരുവരുടെയും പ്രവര്‍ത്തനകേന്ദ്രം തലസ്ഥാന നഗരി തന്നെയായിരുന്നു. പുകള്‍പെറ്റ ഒരു ഭിഷഗ്വരന്റെ സഹധര്‍മ്മിണി എന്നതിലുപരി നന്നേ ചെറുപ്പത്തില്‍ തന്നെ പുരോഗമന പ്രസ്ഥാനങ്ങളില്‍ ആകൃഷ്ടയായി അടിയുറച്ച് പ്രവര്‍ത്തിച്ച പ്രമുഖ വനിതാ സാരഥി എന്ന നിലയിലാണ് ദേവകിവാര്യര്‍ അറിയപ്പെട്ടത്. സമൂഹത്തിന്റെ താഴെ തട്ടിലുള്ളവരുടെ വിശിഷ്യാ സ്ത്രീകളുടെ ഉന്നമനമായിരുന്നു അവരുടെ ജീവിതലക്ഷ്യം.
1960 മുതല്‍ രണ്ടുവര്‍ഷം സകുടുംബം ലണ്ടനിലായിരുന്നിട്ടും തിരികെ നാട്ടിലെത്തിയതു മുതല്‍ ഇടവേളയില്ലാതെ അവര്‍ സാമൂഹ്യസേവനത്തില്‍ വ്യാപൃതയായി.
ഒരേ സമയം ജാതിമതമേധാവിത്വത്തിനും മുതലാളിത്ത ശക്തികള്‍ക്കും കീഴ്പെട്ടുകൊണ്ട് ഭൂരിപക്ഷത്തിനും ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങള്‍ നിഷേധിക്കുന്ന ഇന്ത്യന്‍ ഭരണവര്‍ഗത്തിനെതിരായ പോരാട്ടം സ്ത്രീവിമോചനത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ പ്രവര്‍ത്തനമാണ് എന്ന ബോധത്തില്‍ നിന്നാണ് അമ്പതുകളിലും അറുപതുകളിലും ഇന്ത്യയിലെ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളില്‍ ഇടതുപക്ഷത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തില്‍ മഹിളാ പ്രസ്ഥാനങ്ങള്‍ രൂപംകൊണ്ടത്. 68ല്‍ രൂപമെടുത്ത കേരള മഹിളാ ഫെഡറേഷന്‍ സ്ത്രീകളുടെ അവകാശ മുദ്രാവാക്യങ്ങളും ഭരണവിരുദ്ധ മുദ്രാവാക്യങ്ങളും ഉയര്‍ത്തി. സുശീലാഗോപാലന്‍, കെ.ആര്‍. ഗൌരിയമ്മ, ദേവൂട്ടി തുടങ്ങിയ മുന്‍നിര നേതാക്കള്‍ക്കൊപ്പം ദേവകി വാര്യരും ഫെഡറേഷന്റെ ജീവനാഡിയായിത്തീര്‍ന്നു. ഫെഡറേഷന്റെ തിരുവനന്തപുരം ജില്ലാ പ്രസിഡന്റായും തുടര്‍ന്ന് അഞ്ചുവര്‍ഷം സംസ്ഥാന പ്രസിഡന്റായും പ്രവര്‍ത്തിച്ചു. സജീവമായ സംഘടനാ പ്രവര്‍ത്തനത്തോടൊപ്പം കുടുംബസംബന്ധമായ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും ഒരുമിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതിന് ദേവകിവാര്യര്‍ അനിതരസാധാരണമായ മിടുക്കുകാട്ടി.
കേരളത്തിന്റെ ദിശാബോധം നിര്‍ണ്ണയിക്കുന്നതില്‍ മുഖ്യപങ്കുവഹിച്ച ഇ.എം.എസിന്റെ അനുഗ്രഹാശിസ്സുകളോടെ 1967ല്‍ തുടങ്ങിയ സ്കൂള്‍ ഓഫ് സോഷ്യല്‍ സയന്‍സ് ഇടത്തരം ജീവനക്കാരുടെയും ഇടതുപക്ഷ പണ്ഡിതരുടെയും ആകര്‍ഷണകേന്ദ്രമായിരുന്നു. ദേശീയതലത്തില്‍ തന്നെ ശ്രദ്ധേയമായ ചര്‍ച്ചകളും സെമിനാറുകളും സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിന് സ്കൂള്‍ ഓഫ് സോഷ്യല്‍ സയന്‍സ് പ്രത്യേക മികവുകാട്ടി. ഡോക്ടര്‍ കുടുംബമൊന്നാകെ സ്കൂളിന്റെ പരിപാടികള്‍ വിജയിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ചാലകശക്തിയായി പ്രവര്‍ത്തിച്ചു.
1972ല്‍ വര്‍ക്കിങ്ങ് വിമന്‍സ് അസോസിയേഷന്‍ രൂപീകരിച്ചതിലൂടെ ജീവനക്കാരുടെ ഇടയില്‍ സാമൂഹ്യ പ്രതിബദ്ധതയും പ്രവര്‍ത്തന താല്പര്യവുമുള്ള ധാരാളം വനിതകളെ സംഘടനാരംഗത്തേക്ക് ഉയര്‍ത്തിക്കൊണ്ടുവരുന്നതിന് കഴിഞ്ഞു.
ഇതിനിടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പു വേദികളിലും ദേവകി വാര്യര്‍ സാന്നിദ്ധ്യമറിയിക്കുകയുണ്ടായി. 1973ല്‍ പൌരമുന്നണി സ്ഥാനാര്‍ത്ഥിയായി തിരുവനന്തപുരം കോര്‍പ്പറേഷനിലേക്ക് മത്സരിച്ച അവര്‍ മെഡിക്കല്‍ കോളേജ് വാര്‍ഡില്‍ നിന്നും വിജയിച്ച് കോര്‍പ്പറേഷനിലെ പ്രഥമ വനിതാ കൌണ്‍സിലറായി.
മെഡിക്കല്‍ കോളേജില്‍ നിന്ന് ഡോക്ടര്‍ വിരമിച്ചശേഷമാണ് വാര്യര്‍ കുടുംബം വാടകവീടുകളിലെ താമസത്തിന് അറുതിവരുത്തി സ്വന്തമായി വീടുവെച്ചത്. മണിപ്പാല്‍ മെഡിക്കല്‍ കോളേജില്‍ സര്‍ജ്ജറി വിഭാഗം തലവനായി ചുമതലയേറ്റപ്പോള്‍ വാര്യര്‍ കുടുംബത്തിന്റെ പ്രവര്‍ത്തനം കര്‍ണ്ണാടകയിലേക്കും വ്യാപിച്ചു. കര്‍ണ്ണാടക മഹിളാ ഫെഡറേഷന്റെ ആദ്യ പ്രഡിഡന്റുകൂടിയായിരുന്നു മലയാളിയായ ദേവകി വാര്യര്‍.
അടിയന്തിരാവസ്ഥയുടെ കരാളഘട്ടത്തില്‍ ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയ പ്രവര്‍ത്തനം വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടായിട്ടുകൂടി സ്വന്തം ഇച്ഛാശക്തിയിലൂന്നി മുന്നോട്ടുപോകാന്‍ അവര്‍ക്കു കഴിഞ്ഞു. തുടര്‍ന്നുവന്ന നിയമസഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പില്‍ പട്ടാമ്പിയില്‍ നിന്ന് മത്സരിച്ചെങ്കിലും വിജയിക്കാനായില്ല.
ഇടക്കാലത്ത് ഡോക്ടറുടെ സേവനം എ.കെ.ജി. ആശുപത്രിയിലായിരുന്നപ്പോള്‍ ഇരുവരുടെയും തട്ടകം കണ്ണൂരായിരുന്നു. തലസ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങിയപ്പോള്‍ വീണ്ടും അവര്‍ വര്‍ക്കിങ്ങ് വിമന്‍ കമ്മിറ്റിയുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളില്‍ മുഴുകി. അസുഖം വന്ന് കിടപ്പിലാവും വരെ കര്‍മ്മനിരതമായിരുന്നു സഖാവ് ദേവകി വാര്യരുടെ ജീവിതം. ക്യാന്‍സര്‍ മൂര്‍ച്ഛിച്ച് 2001ലെ ക്രിസ്മസ് ദിനത്തില്‍ സ: ദേവകി വാര്യര്‍ അന്തരിച്ചു.
രണ്ടു മക്കളാണ് വാര്യര്‍ ദമ്പതികള്‍ക്ക്. അനസൂയയും ബാബുവും. പുകള്‍പെറ്റ സിനിമാ സംവിധായകന് ഷാജി എന്‍. കരുണും സഹോദരി ഷീലയുമാണ് മരുമക്കളായി ഈ കുടുംബത്തിലെത്തിയത്. ശ്രേഷ്ഠരായ മാതാപിതാക്കളുടെ വിവാഹം പോലെ തന്നെ ആര്‍ഭാടരഹിതമായിരുന്നു മക്കളുടെയും വിവാഹം.
ഒരു ജീവചരിത്രമോ ആത്മകഥയോ പോലെയല്ല തൃശൂര്‍ 'സമത' പുറത്തിറക്കിയ ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ നിര്‍മ്മിതി. സഖാവിനെ അടുത്തറിഞ്ഞ പല പ്രമുഖരും എഴുതിയ 29 ലേഖനങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണീ കൃതി. ഡോ. കെ.എന്‍. പണിക്കര്‍, സി.പി. നാരായണന്‍, ഡോ. ടി.എന്‍. സീമ തുടങ്ങി 23 പേരും മക്കളും മരുമക്കളും പിന്നെ ഡോ. പി.കെ.ആര്‍. വാര്യരും എഴുതിയ സ്മരണകളിലൂടെയാണ് ദേവകി വാര്യരുടെ 'ഇടറാത്ത ഇച്ഛാശക്തി' വെളിപ്പെടുന്നത്. സ: ദേവകി വാര്യര്‍ സ്മാരകത്തിനുവേണ്ടി പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ഈ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രഗ്രന്ഥത്തിന്റെ അവതാരിക എഴുതിയത് പി. ഗോവിന്ദപ്പിള്ളയാണ്.
സന്ധ്യയ്ക്ക് സിന്ധൂരം പോലെ ദേവകി വാര്യര്‍ എഴുതിയ രണ്ടു ലേഖനങ്ങള്‍ അനുബന്ധമായി ചേര്‍ത്തിരിക്കുന്നു.
കേരളത്തിലെ സ്ത്രീപക്ഷ സാംസ്കാരിക പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളുടെ കേന്ദ്ര ബിന്ദുവായി 1987 മുതല്‍ തൃശ്ശൂരില്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്ന 'സമത' ലിംഗനീതിക്കുവേണ്ടി നടത്തുന്ന പോരാട്ടത്തില്‍ സ്ത്രീപക്ഷ ശാക്തീകരണത്തിന് എന്തുകൊണ്ടും മുതല്‍ക്കൂട്ടു തന്നെയാണ് 'ഇടറാത്ത ഇച്ഛാശക്തി'.
*****
ഷീല / 09961114685 //sheelamanal@gmail.കോം, കടപ്പാട് : ബാങ്ക് വർക്കേഴ്‌സ്ഫോറം
( സമരപഥങ്ങളിലെ ധീരവനിതകള്‍ എന്ന പരമ്പരയിൽ നിന്നും)
Subscribe to:
Posts (Atom)
Posts
